Kliknij

Opieka medyczna w zakładzie karnym i areszcie śledczym w świetle orzecznictwa Europejskiego Trybunału Praw Człowieka wydanego w 2013 roku w sprawach dotyczących Polski

0

 

Opieka medyczna w zakładzie karnym i areszcie śledczym w świetle orzecznictwa Europejskiego Trybunału Praw Człowieka wydanego w 2013 roku w sprawach dotyczących Polski

 

1.      Ochrona praw człowieka w prawie międzynarodowym

Prawa człowieka zajmują obecnie kluczowe miejsce w systemie prawa międzynarodowego. Chociaż literatura doszukuje się początków koncepcji praw człowieka w odległych aktach historycznych, takich jak Traktat westfalski (kończący wojnę trzydziestoletnią 1618-1648, zawarty 24 października 1648 r. między Rzeszą Niemiecką a Francją ), czy Traktat pokoju między Polską a Szwecją (Oliwa 1660 r.), to niewątpliwie poprzeć należy dominujący pogląd, iż największy rozwój tej gałęzi prawa w rzeczywistości nastąpił po zakończeniu drugiej wojny światowej.[1] Nadto, zaobserwować można, iż koncepcja praw człowieka ma charakter dynamiczny, albowiem wyraźnie widoczny jest nieustanny rozwój uregulowań międzynarodowoprawnych w tej sferze.[2]

W literaturze zauważa się, iż prawa człowieka są pojęciem trudnym do jednoznacznego zdefiniowania. Niewątpliwie, rozważania na ten temat powinno się zacząć od definicji pojęć takich jak prawo i człowiek. Jednakże, w piśmiennictwie wyodrębnia się pewne cechy specyficzne „praw człowieka” jak wzajemne związki pomiędzy poszczególnymi konwencjami (uniwersalnymi i regionalnymi) zapewniającymi ich ochronę, czy też rosnącą tendencję do traktowania tychże umów międzynarodowych jako aktów obowiązujących erga omnes.[3] Drugą właściwość w sposób bezpośredni podkreśla orzecznictwo Europejskiej Komisji Praw Człowieka i Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z siedzibą w Strasburgu[4], Amerykańskiego Trybunału Praw Człowieka[5], czy Międzynarodowego Trybunału Sprawiedliwości[6].

Przy ewentualnej próbie zdefiniowania praw człowieka, należy zwrócić uwagę na sposoby ich usystematyzowania. Doktryna, biorąc pod uwagę charakter praw i wolności tworzących katalog praw człowieka, dokonuje rozróżnienia na prawa człowieka: I generacji – zawierające przede wszystkim prawa polityczne i obywatelskie, II generacji – obejmujące w szczególności prawa społeczne, gospodarcze i kulturalne, III generacji – dotyczące na przykład prawa do czystego środowiska naturalnego, prawa do pokoju czy do rozwoju.[7]

Wymienione powyżej generacje różnią się nie tylko swym przedmiotem, lecz także mechanizmami gwarantującymi ich wykonanie. Zauważa się, że prawa należące do pierwszej generacji podlegają zarówno ochronie sądowej wewnątrzkrajowej jak i międzynarodowej. Natomiast w przypadku praw drugiej generacji wskazuje się na fakt rzeczywistego braku ich skutecznej kontroli przez sądy krajowe. Z kolei żadne regulacje – niezależnie od ich zasięgu – nie przewidują jakichkolwiek mechanizmów gwarantujących przestrzegania praw skupionych wokół trzeciej generacji.[8]

            Co istotne, prawa człowieka regulowane są nie tylko w umowach międzynarodowych o charakterze powszechnym, lecz także w ramach umów regionalnych. W tym miejscu warto podkreślić, iż zakaz stosowania tortur (art. 3 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka) wynika nadto z ogólnych zasad prawa oraz z prawa zwyczajowego, co przesądza o jego „ponad pozytywnym” charakterze.[9] Odnośnie takiego sposobu ujmowania praw człowieka trafnie podniesiono w literaturze zagranicznej, iż system ochrony podstawowych praw człowieka powinien wywodzić się z powszechnych, uniwersalnych wartości takich jak: etyka, moralność, sprawiedliwość, poszanowanie ludzkiej godności, a nie koniecznie z prawa stanowionego.[10]

2.      Europejska Konwencja o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności

Instrumentem ochrony praw człowieka o zasięgu europejskim (a więc aktem o charakterze regionalnym) jest przede wszystkim Europejska Konwencja z 4.11.1950 r. o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności (dalej: EKPC), przyjęta w ramach Rady Europy i której stronami jest obecnie 47 państw[11]. Bezsprzecznie, uwzględnić należy czternaście protokołów dodatkowych, które wypracowano dla tejże umowy międzynarodowej, zmieniających ją zarówno w kwestiach proceduralnych jak i materialnych, wzbogacając katalog zawartych w niej postanowień chociażby o: prawo do poszanowania własności, prawo do nauki, prawo do wolnych wyborów (Protokół Nr 1), zakaz pozbawiania wolności za długi, zakaz wydalania własnych obywateli oraz ograniczania ich prawa do wjazdu na terytorium państwa obywatelstwa, zakaz zbiorowego wydalania cudzoziemców (Protokół Nr 4), zniesienie kary śmierci oraz dopuszczalność jej zastosowania w trakcie wojny lub bezpośredniego jej zagrożenia (Protokół Nr 6), uregulowania procedury wydalania cudzoziemców, prawo do odwołania w postępowaniu karnym, prawo do odszkodowania za niesłuszne skazanie, zakaz ponownego sądzenia lub karania, zasadę równości praw i obowiązków z zakresu prawa rodzinnego małżonków (Protokół Nr 7), zakaz dyskryminacji (Protokół Nr 12), całkowity zakaz kary śmierci (Protokół 13) oraz usprawnienie mechanizmu kontrolnego (Protokół Nr 14 oraz wcześniejszy, bardziej rewolucyjny i usprawniający prace Trybunału Protokół Nr 11).

Bodźcem do sformułowania podstawowego katalogu praw i wolności człowieka, zawartego w EKPC, była Powszechna Deklaracją Praw Człowieka, co potwierdza treść preambuły EKPC.[12] Obejmuje on: prawo do życia (art. 2 EKPC), zakaz tortur, nieludzkiego lub poniżającego traktowania albo karania (art. 3 EKPC), zakaz niewolnictwa i pracy przymusowej (art. 4 EKPC), prawo do wolności i bezpieczeństwa osobistego (art. 5 EKPC), prawo do rzetelnego procesu sądowego (art. 6 EKPC), zakaz karania bez podstawy prawnej (art. 7 EKPC), prawo do poszanowania życia prywatnego i rodzinnego (art. 8 EKPC), wolność myśli, sumienia i wyznania (art. 9 EKPC), wolność wyrażania opinii (art. 10 EKPC), wolność zgromadzania się i stowarzyszania się (art. 11 EKPC), prawo do zawarcia małżeństwa (art. 12 EKPC), prawo do skutecznego środka odwoławczego (art. 13 EKPC), zakaz dyskryminacji (art. 14 EKPC) oraz ograniczenie działalności politycznej cudzoziemców (art. 16 EKPC).

3.      Europejski Trybunał Praw Człowieka

Na wstępnie warto przypomnieć, iż do momentu wejścia w życie do EKPC Protokołu Nr 11 w 1998 r., obok Europejskiego Trybunału Praw Człowieka (dalej: ETPC) funkcjonowała Europejska Komisja Praw Człowieka. Wspomniany protokół dodatkowy zlikwidował Komisję, czyniąc jednocześnie z Trybunału organ o charakterze stałym – działającym permanentnie, który siedzibę swą od momentu utworzenia ma w Strasburgu.[13]

Trybunał składa się z sędziów, których liczba jest równa liczbie państw-stron EKPC. Państwa-strony zgłaszają swoich kandydatów spośród osób o najwyższym poziomie moralnym i kwalifikacjach do sprawowania wysokiego urzędu sędziowskiego lub będących prawnikami o uznanej kompetencji. Sędziowie wybierani są przez Zgromadzenie Parlamentarne Rady Europy większością głosów na dziewięcioletnią kadencję bez możliwości reelekcji (zgodnie z Protokołem Nr 14, który wszedł w życie 1 czerwca 2010 r.) W literaturze zaznacza się, iż zmiana jaką wprowadził ww. protokół dodatkowy wobec poprzedniego uregulowania (zakładającego, iż sędziowie urzędują w ramach sześcioletniej kadencji z możliwością reelekcji) ma „zwiększyć niezależność sędziów i ich zdolność oparcia się naciskom państw.”[14]

Jurysdykcja ETPC obejmuje: skargi państw-stron EKPC na inne państwo-stronę, jeżeli zarzuca mu się naruszenie postanowień EKPC (w praktyce skargi takie zdarzają się rzadko), skargi indywidualne, opinie doradcze (na wniosek Komitetu Ministrów Rady Europy) w kwestiach prawnych skoncentrowanych wokół wykładni EKPC i Protokołów dodatkowych. Skarga, aby zostać dopuszczoną, musi spełniać określone wymogi. Kryteria formalne wskazują na konieczność złożenia skargi w formie pisemnej, w terminie 6 miesięcy od daty podjęcia ostatecznej decyzji w państwie oraz na niedopuszczalność aminowości. Natomiast wymagania materialne podzielić można na: ratione personae, ratione materiae, ratione temporis.[15] Co istotne, warunkiem złożenia skargi jest wyczerpanie wszystkich dostępnych środków krajowych dla dochodzenia prawa w państwie – zasada subsydiarności.

Należy zauważyć, iż ETPC zasiada w Komitetach (3 sędziów), Izbach (7 sędziów) oraz jako Wielka Izba (17 sędziów), a także – zgodnie z Protokołem Nr 14 – Trybunał może orzekać o dopuszczalności skarg w składzie jednoosobowym. W swym orzeczeniu ETPC stwierdza przede wszystkim fakt naruszenia Konwencji. Jednakże, może ponadto nakładać na państwa winne obowiązek rekompensaty szkód poniesionych przez pokrzywdzonego (skarżącego). W literaturze podkreśla się, że orzeczenia Trybunału „poza wymiernymi efektami dla osób skarżących, mają również silny wydźwięk moralny i bardzo często są pośrednią przyczyną działań legislacyjnych.”[16]

4.      Opieka medyczna w areszcie śledczym lub zakładzie karnym a zakaz tortur i innego nieludzkiego i poniżającego traktowania (art. 3 EKPC)

W nawiązaniu do orzecznictwa Europejskiego Trybunału Praw Człowieka wydanego w 2013 r. w sprawach dotyczących Polski, które w sposób szczegółowy zostanie omówione poniżej, należy zauważyć, iż zgłaszane nieprawidłowości związane z wykonywaniem opieki medycznej w aresztach śledczych lub zakładach karnych kwalifikowane są jako naruszenie art. 3 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka i Podstawowych Wolności. Art. 3 EKPC stanowi, że „nikt nie może być poddany torturom ani nieludzkiemu lub poniżającemu traktowaniu albo karaniu.” Przepis ten obejmuje zakaz umyślnego złego traktowania, powodującego cierpienie, które wiąże się z okrucieństwem i jest bardzo ciężkie do zniesienia. Granica pomiędzy torturami a innymi formami nieludzkiego traktowania jest de facto płynna i trudna do wyznaczenia. Na marginesie, regulacja ta z całą pewnością odnosi się także do eksperymentów lekarskich wykonywanych bez zgody osoby zainteresowanej oraz do stosowania kar cielesnych np. w szkołach. W literaturze zauważono, że pojęcie nieludzkiego traktowania odnosi się do więźniów i aresztantów oraz cudzoziemców poddanych reżimowi deportacji. Nadto, na art. 3 powoływać się można nie tylko wtedy gdy zabronione zachowanie związane jest z działalnością władzy publicznej, lecz także w sytuacjach wynikających z życia rodzinnego.[17]

5.      Sprawa Olszewski przeciwko Polsce, Skarga nr 21880/03, wyrok z dnia 2 kwietnia 2013 r.[18]

5.1.   Treść skargi

Skarżący Grzegorz Olszewski, obywatel Polski, złożył dnia 22 kwietnia 2003 r. do Trybunału skargę przeciwko Rzeczpospolitej Polsce, w której zarzucił naruszenie art. 6 EKPC w zw. z prowadzonym przeciwko niemu postępowaniem karnym. Skarga ta została uzupełniona dnia 31 maja 2007 r. o zarzut dotyczący warunków pobytu skarżącego i opieki medycznej w zakładzie karnym (naruszenie art. 3 EKPC) oraz trzech prowadzonych w jego sprawie postępowań cywilnych (wbrew art. 6 EKPC). W odniesieniu do tematyki niniejszego artykułu, uwagę poświecono jedynie zarzutowi naruszenia art. 3 EKPC. Skarżący, cierpiący na dolegliwości ortopedyczne oraz inne choroby, podkreślił, że naruszenie art. 3 EKPC wynika z uwagi na przeludnienie oraz nieodpowiednią opiekę medyczną podczas jego osadzenia w Zakładzie Karnym w Płocku.

5.2.   Okoliczności sprawy

Jak ustalił w toku postępowania Trybunał: „Skarżący cierpiał na chorobę wrzodową, żylaki, miażdżycę tętnic, zapalenie kości i stawów, chroniczne zapalenie oskrzeli, astmę oraz przepuklinę kręgosłupa. Stan jego zdrowia potwierdzała bogata dokumentacja szpitalna oraz  zaświadczenia lekarskie, wystawione między innymi przez szpital publiczny w Gostyninie w dniu 16 maja 2003 roku, Zakład Opieki Zdrowotnej w Zakładzie Karnym w Płocku w dniu 30 stycznia 2007 roku oraz oddział szpitalny Aresztu Śledczego w Gdańsku w dniach 31 lipca oraz 8 lutego 2007 roku. Ponadto skarżący używał protez, a stan jego zdrowia był ogólnie zły.”  Wypisy ze szpitali (dwa, wystawione w 2003 r. na krótko przed osadzeniem) zawierały zalecenia przyjmowania podanych lekarstw oraz wykonywania ćwiczeń fizjoterapeutycznych w domu. Stwierdzono w nich również, że pokrzywdzony był leczony na zapalenie stawów kręgosłupa i chroniczne zapalenie oskrzeli, natomiast w chwili wypisywania go ze szpitala jego stan zdrowia było ogólnie dobry. W dniu 14 lutego 2007 roku skarżącemu wydano zaświadczenie stwierdzające u niego umiarkowany stopień niepełnosprawności, a w dniu 31 maja 2010 roku – zaświadczenie o niepełnosprawności w stopniu znacznym. 

Odnosząc się do treści skargi pokrzywdzonego, zauważyć należy, że w trakcie swojego pobytu w zakładzie karnym nie miał on zapewnionej odpowiedniej opieki medycznej, co w sposób szczególny dotyczy braku przeprowadzenia specjalistycznego leczenia ortopedycznego oraz kilkukrotnych odmówień dostępu do środków przeciwbólowych. Z drugiej strony pod uwagę należało również wziąć kontrargumenty Rządu Rzeczpospolitej Polski, który twierdził, że „skarżący miał zapewnioną regularną, odpowiednią opiekę lekarską oraz leczenie – zgodnie z obowiązującą praktyką medyczną. Był on badany przez lekarzy ogólnych i specjalistów 259 razy. Dokładniej zaś, podczas swojego drugiego i trzeciego pobytu w Zakładzie Karnym w Płocku skarżący był badany przez lekarzy ogólnych (147 razy) oraz specjalistów z zakresu fizjoterapii (dwadzieścia dwa razy), przez pulmonologa (czterdzieści razy), stomatologa (jedenaście razy), radiologa (dziewięć razy), psychiatrę (dziesięć razy), neurologa (czternaście razy), dermatologa (trzy razy), laryngologa (dwa razy), okulistę (trzy razy) i raz przez chirurga naczyniowego.”

Ponadto, skarżący w okresie od 4 czerwca 2007 roku do 9 stycznia 2008 roku przebywał w Areszcie Śledczym w Gdańsku (początkowo na oddziale ogólnym, potem szpitalnym), gdzie był leczony szpitalnie na zapalenie i przepuklinę kręgosłupa oraz na chroniczne zapalenie oskrzeli.

5.3.   Postępowanie przed polskimi organami

Osadzony, w czasie swojego pobytu w Zakładzie Karnym wnosił szereg skarg dotyczących m.in. nieodpowiedniej opieki medycznej. Dyrektorzy Okręgowych Inspektoratów Służby Więziennej w Łodzi oraz w Gdańsku uznali owe skargi za nieuzasadnione, podnosząc fakt przeprowadzenia licznych specjalistycznych badań oraz podawania przepisanych pokrzywdzonemu lekarstw. Wskazano również na kwestię przeniesienia skarżącego do Aresztu Śledczego w Gdańsku celem zapewnienia mu lepszej opieki zdrowotnej.  Osadzonego poinformowano, że pomimo jego prośby istnieje brak możliwości dostarczenia mu protez (Zakład Karny nie był w stanie podjąć wszystkich potrzebnych ku temu czynności).

Skarżący wystąpił do Sądu Okręgowego w Gdańsku o przerwę w odbyciu kary pozbawienia wolności z powodu złego stanu zdrowia, jednakże w orzeczeniu z dnia 27 sierpnia 2007 r. odmówiono wydania zgody. Decyzja została utrzymana w mocy przez sąd drugiej instancji – Sąd Apelacyjny w Gdańsku. W sposób jednoznaczny uznano, że w ramach systemu penitencjarnego można zapewnić prawidłową opiekę medyczną i leczenie, co potwierdzały zaświadczenia lekarskie z dnia 12 lipca oraz 8 listopada 2007 roku, z których wynikało, że „stan kręgosłupa skarżącego nie wymagał interwencji chirurgicznej.” Nadto, Sądy wskazały, że stan zdrowia skarżącego („liczne poważne dolegliwości”) nie uniemożliwia mu dalszego odbywania kary pozbawienia wolności.

Na marginesie, wspomnieć należy, że w postępowaniu cywilnym przeciwko Skarbowi Państwa wszczętym na skutek wytoczonego powództwa o zadośćuczynienie w kwocie 150.000 złotych powołano biegłego lekarza. W sporządzonej opinii zawarł następujące spostrzeżenia: „stan zdrowia skarżącego, w szczególności zaś miażdżyca tętnic nóg, przepuklina kręgosłupa, zapalenie kości i stawów, chroniczne zapalenie oskrzeli oraz zniekształcenia stawów, nie mają żadnego związku i nie są bezpośrednim wynikiem jego pobytu i warunków odbywania kary pozbawienia wolności w Zakładzie Karnym w Płocku(…)miażdżyca tętnic u skarżącego miała swój początek w roku 1995 lub w okresie jeszcze wcześniejszym; był on osobą palącą i leczenie chronicznego zapalenia oskrzeli rozpoczął w 1997 roku; problemy z kręgosłupem rozpoczęły się u niego w 1998 roku; przyjmował  też leki  na owrzodzenie żołądka.” Biegły w swej opinii wysunął wniosek, zgodnie z którym postępowanie lecznicze w czasie osadzenia skarżącego w Zakładzie Karnym w Płocku „można uznać za skuteczne, ponieważ stwierdzone u niego przewlekłe choroby nie czyniły dalszych  postępów.” Zauważyć należy, że stanowisko biegłego stanowiło podstawę do oddalenia powództwa przez Sąd Okręgowy w Płocku co do meritum (sygn. IC 586/07) w orzeczeniu z dnia 5 sierpnia 2009 r.

5.4.   Postępowanie przed Trybunałem

Na samym początku, badając dopuszczalność skargi, Trybunał stwierdził, iż należy odrzucić argumentację Rządu RP, jakoby skarżący nie wyczerpał wszystkich krajowych środków służących do uzyskania odpowiedniej rekompensaty. Co istotne, Trybunał rozważa nie tylko środki przysługujące skarżącym w teorii, lecz przede wszystkim środki, które są dostępne w praktyce w ramach każdej indywidualnej sprawy i związanych z nią okoliczności, uwzględniając ewentualną skuteczność określonych środków i to co na ich podstawie skarżący może uzyskać (czy są w stanie zmienić jego sytuację). W przedmiotowej sprawie, skargę uznano za dopuszczalną.

Trybunał dokonując oceny art. 3 EKPC przyjmuje zasadę dowodu „ponad uzasadnioną wątpliwość”, jednakże nie oznacza to przejęcia pewnych standardów z sądownictwa krajowego w kwestii orzekania o winie za przestępstwo bądź o pociągnięciu do odpowiedzialności cywilnej. ETPC nie posługuje się z góry wytyczonymi procedurami, zasadami wartościowania i dopuszczalności przeprowadzania poszczególnych środków dowodowych. Trybunał dokonuje rozstrzygnięć na podstawie swobodnej oceny całości zgromadzonego materiału dowodowego („w tym wnioskami wypływającymi z analizy faktów i oświadczeń stron”). W przedmiotowej sprawie, ETPC uwzględnia także osadzenie skarżącego, co wiąże się z trudnościami dowodzenia faktów związanych z warunkami odbywania kary pozbawienia wolności w Zakładzie Karnym lub pobycie w Areszcie Śledczym (brak możliwości wykonania dokumentacji zdjęciowej, podania takich danych jak: stan oświetlenia, temperatura w pomieszczeniach, czy ich dokładne wymiary). Niemniej jednak, skarżący musi postarać się dokonać jak najbardziej szczegółowego opisu warunków pobytu. Co istotne, Trybunał wielokrotnie już stwierdzał, że „sprawy dotyczące zarzutów  obejmujących nieodpowiednie warunki odbywania kary pozbawienia wolności nie poddają się rygorystycznemu stosowaniu zasady affirmanti incumbit probatio (stawiający zarzut musi go udowodnić), ponieważ w tego rodzaju przypadkach to wyłącznie pozwany Rząd posiada dostęp do informacji umożliwiających  potwierdzenie lub obalenie zarzutu.” W przedmiotowej sprawie ustalono, iż w czasie odbywania przez skarżącego kary pozbawienia wolności Zakład Karny w Płocku zmagał się z problemem przeludnienia oraz że maksymalne obłożenie było tam przekroczone o 19% do 36%, na co wskazują oficjalne statystyki polskiej Służby Więziennej. Nadto, Trybunał uznał, że skarżący w ostatnim okresie pobytu w Zakładzie Karnym w Płocku przebywał w celach, w których przypadało na każdego osadzonego 2.0-2,2 m2. Taką sytuację nie można uznać za humanitarną, co jednoznacznie stwierdził Trybunał Konstytucyjny wyrokiem z dnia 26 maja 2008 roku. Przeludnienie, w ramach którego osadzony ma do dyspozycji mniej niż 3 m2 powierzchni w celi stanowi „nieludzkie i poniżające traktowanie”. W nawiązaniu do zasady subsydiarności, przedstawione stanowisko Trybunału Konstytucyjnego RP jest podstawą dla ETPC do stwierdzenia naruszeń art. 3 EKPC.

Natomiast cześć skargi dotyczącą nieprawidłowej opieki zdrowotnej podczas pobytu w Zakładzie Karnym w Płocku Trybunał w Strasburgu uznał za nieuzasadnioną. Przede wszystkim, skarżący nie przedstawił wystarczającej ilości dowodów na fakt, iż wymagał on specjalistycznej opieki lekarskiej lub leczenia szczególnego rodzaju. Ponadto, zgromadzony materiał (dostarczony przez Rząd) wykazywał, że pokrzywdzony przeszedł wielokrotne badania ogólne i specjalistyczne: „od 2003 do 2007 roku oraz w roku 2008 był on  badany przez lekarzy specjalistów medycyny wewnętrznej (147 razy) oraz fizjoterapii (dwadzieścia dwa razy), przez pulmonologa (czterdzieści razy), stomatologa (jedenaście razy), radiologa (dziewięć razy), dermatologa (trzy razy), laryngologa (dwa razy), okulistę (trzy razy) i raz przez chirurga naczyniowego.” Co istotne, w 2007 r. Sąd Okręgowy w Gdańsku (co potwierdził następnie Sąd Apelacyjny w Gdańsku) uznał, że osadzonemu o wskazanych problemach zdrowotnych można zapewnić prawidłową i skuteczną opiekę medyczną w systemie penitencjarnym i nie ma potrzeby dokonania przerwy w odbywaniu kary pozbawienia wolności ze względu na stan zdrowia. Władze więzienne, na skutek wnoszonych skarg, wykazały natomiast, że prowadzone postępowanie lecznicze jest prawidłowe, a pokrzywdzony otrzymuje zalecone lekarstwa oraz został zbadany przez specjalistów. Nadto, brak podstaw medycznych dla poddawania się przez skarżącego operacji kręgosłupa. Trybunał podkreślił, że nie jest w stanie zbadać, w jakim stopniu stan zdrowia uległby poprawie, gdyby skarżący przebywał na wolności i leczyłby się u wybranych przez siebie specjalistów. Może jednakże stwierdzić, że władze więzienne „postępowały zgodnie z zaleceniami lekarzy co do prawidłowego leczenia skarżącego oraz że jego stan był regularnie monitorowany przez różnych specjalistów.” Można więc stwierdzić, że nie uchybiły swoim obowiązkom. Z uwagi na braki dowodowe Trybunał oparł swoje stanowisko również na opinii biegłego powołanego w postępowaniu cywilnym i stwierdził tym samym, że dolegliwości zdrowotne osadzonego „nie miały żadnego związku i nie były bezpośrednim wynikiem odbywania przez niego kary pozbawienia wolności ani warunków odbywania kary w wyżej wymienionym zakładzie karnym.”

Biorąc pod uwagę wszystkie okoliczności sprawy (stan zdrowia skarżącego oraz przeludnienie w Zakładzie Karnym) oraz „ich łączny wpływ” na osobę skarżącego, „Trybunał stwierdza, że ból i cierpienie jakich doświadczył wykraczały poza nieuchronny poziom dolegliwości wynikający z odbywania kary pozbawienia wolności, przekraczając tym samym próg uciążliwości wyznaczony Artykułem 3.” Wobec powyższego, zauważyć należy, że mimo braku uznania opieki zdrowotnej za nieprawidłową, to stan zdrowia osadzonego w połączeniu z warunkami odbywania kary pozbawienia wolności (przeludnienie) wskazuje na fakt nieludzkiego i poniżającego traktowania jego osoby w czasie pobytu w Zakładzie Karnym. Orzeczeniem ETPC na rzecz skarżącego obciążono Polskę kwotą 5 000 euro wraz z „wszelkimi podlegające płatności podatkami, z tytułu szkody niepieniężnej, po przeliczeniu na walutę pozwanego Państwa po kursie wymiany obowiązującym w dniu rozliczenia”.

6.      Sprawa Kowrygo przeciwko Polsce, Skarga nr 6200/07, wyrok z dnia 26 lutego 2013 r.[19]

6.1.   Treść skargi

Pan Jerzy Kowrygo, obywatel Polski, dnia 15 stycznia 2007 r. wniósł do ETPC skargę przeciwko Rzeczypospolitej Polsce zarzucając, że długość jego tymczasowego aresztowania była nadmierna, a opieka medyczna zapewniona w areszcie śledczym była nieodpowiednia.

6.2.    Okoliczności sprawy

Trybunał ustalił następujący stan faktyczny: „Od dnia 24 kwietnia 2006 do 20 lutego 2008 roku oraz od dnia 19 marca 2008 roku do 28 kwietnia 2008 roku skarżący przebywał w Areszcie Śledczym w Bytomiu. Od dnia 24 kwietnia do 17 maja 2006 roku skarżący przebywał w Oddziale Szpitalnym Aresztu Śledczego w Bytomiu. Podczas pobytu zdiagnozowano u niego chorobę niedokrwienną serca, pozawałowy zły stan mięśnia sercowego, przezskórną angioplastykę wieńcową z implantem w postaci rurki wszczepianej do naczynia krwionośnego, implant zastawki aorty, zapalenie mięśnia sercowego, zapalenie wsierdzia i osierdzia oraz zapalenie opłucnej, napadowe migotanie przedsionków i komorowe zaburzenia rytmu serca. Następnie jego stan zdrowia ustabilizował się. W dniu 17 maja 2006 roku został zwolniony z oddziału szpitalnego i przypisany do celi numer 68 wraz z innymi więźniami. Przy zwolnieniu z oddziału szpitalnego lekarze zalecili, by skarżący przeszedł na dietę i kontynuował przepisane leczenie farmakologiczne. Podkreślono także, że skarżący powinien przechodzić cotygodniowe badania krwi. W dniu 19 grudnia 2006 roku skarżący zemdlał w swojej celi, a kiedy upadał, uderzył głową o podłogę. Natychmiast po wypadku został zbadany przez lekarza więziennego. Przeprowadzono serię badań kardiologicznych i ogólnych, w tym rentgen czaszki. W dniu 27 grudnia 2006 roku skarżący został zbadany przez neurologa i neurochirurga. Obaj lekarze stwierdzili, że nie ma potrzeby przeprowadzenia dodatkowych badań. Skarżący chciał, by wykonano mu rezonans magnetyczny głowy. Jednakże lekarz nadzorujący leczenie odmówił przepisania tego badania. Od tego czasu skarżący nie cierpiał na żadne skutki uboczne wypadku.” W dalszej kolejności dokonano następujących ustaleń: „w dniu 22 sierpnia 2007 roku skarżący został umieszczony w oddziale szpitalnym. Od dnia 27 sierpnia do 3 września 2007 roku skarżący był hospitalizowany w Szpitalu Kardiologicznym w Zabrzu, gdzie przeszedł angioplastykę wieńcową i zabieg wszczepienia rozrusznika serca. Następnie został przewieziony na oddział szpitalny, gdzie pozostał do dnia 18 października 2007 roku. W dniu 30 czerwca 2008 roku skarżący został sklasyfikowany przez właściwe organy jako osoba o “znacznym stopniu niepełnosprawności” o charakterze tymczasowym (do dnia 30 czerwca 2010 roku). W dniu 12 lipca 2010 roku właściwe organy przeklasyfikowały skarżącego jako osobę o “umiarkowanym stopniu niepełnosprawności” o charakterze trwałym.”

6.3.   Postępowanie przed polskimi organami

Pokrzywdzony wniósł do Okręgowego Rzecznika Odpowiedzialności Zawodowej w Katowicach zarzuty, że od dnia 19 grudnia 2006 roku jego życie było narażone na niebezpieczeństwo przez personel szpitala Aresztu Śledczego w Bytomiu. Dnia 7 lutego 2007 roku Rzecznik wydał postanowienie o odmowie wszczęcia postępowania wyjaśniającego. W uzasadnieniu tejże decyzji podniesiono, iż „lekarze mają swobodę wyboru metod diagnostycznych, które uważają za właściwe w danym przypadku”. Pokrzywdzony wniósł również zarzuty (tej samej treści) do policji w Bytomiu, jednakże dnia 28 lutego 2007 roku odmówiono wszczęcia dochodzenia. Na podstawie zeznań skarżącego i lekarza stwierdzono, że „skarżącemu zapewniono wystarczającą pomoc medyczną po wypadku z dnia 19 grudnia 2006 roku, a także że jego zdrowie nie było zagrożone”. W dniu 30 sierpnia 2007 roku Sąd Rejonowy w Bytomiu utrzymał w mocy tą decyzję.

6.4.   Postępowanie przed Trybunałem

Europejski Trybunał Praw Człowieka trafnie zauważył, że zarzuty skarżącego dotyczące opieki medycznej w czasie tymczasowego aresztowania, mieszczą się w ramach art. 3 Konwencji. Skarżący wyraził stanowisko, że zapewniona mu pomoc zdrowotna była nieodpowiednia i z tego powodu jego stan się pogorszył. Ponadto stwierdził, że wobec jego problemów z sercem, nie powinien w ogóle przebywać w Areszcie Śledczym.

Trybunał  uznał skargę w zakresie zarzutu naruszenia art. 3 EKPC za niedopuszczalną. Zgodnie z orzeczeniem, przepis ten nie może być rozumiany jako nakładający generalny obowiązek wobec państwa do zwolnienia z aresztu danej osoby ze względów zdrowotnych lub przeniesienia go do szpitala cywilnego, nawet jeżeli w określonym przypadku przebieg leczenia jest trudny. Natomiast, artykuł ten należy interpretować w taki sposób, że państwo powinno zagwarantować osobom pozbawionym wolności warunki pobytu w areszcie śledczym bądź zakładzie karnym, które będą szanować godność ludzką, a sposób odbywania kary lub wykonywania środków przymusu wobec tych osób nie będzie wykraczał poza minimalny, nieunikniony poziom dolegliwości i cierpienia właściwy pozbawienia wolności. W ramach tego nakazu mieści się również dbałości o zdrowie i dobre samopoczucie osadzonych poprzez zapewnienia opieki zdrowotnej, jednakże uwzględniając „praktyczne wymogi osadzenia”. W tym miejscu należy krytycznie rozważyć obowiązek troski o dobre samopoczucie osadzonych i wskazać na niejasność takiej tezy.

ETPC wskazał na szczególnie istotne elementy, które podlegają analizie w przypadku oceny opieki medycznej w czasie osadzenia skarżących. Są to: stan zdrowia więźnia, adekwatność pomocy medycznej i opieki zapewnionej w więzieniu, celowość utrzymywania pozbawienia wolności, z punktu widzenia stanu zdrowia skarżącego.

W przedmiotowej sprawie za bezsprzeczny uznano fakt poważnego stanu zdrowia skarżącego i konieczności specjalistycznego leczenia kardiologicznego. Dalej, wspomniano, że „lekarze w swoich opiniach konsekwentnie i wielokrotnie zauważali, że skarżący może przebywać w Areszcie Śledczym.” Wobec tego Trybunał postawił tezę, że stan zdrowia skarżącego nie stoi na przeszkodzie jego pozbawieniu wolności w warunkach zapewnionych przez Areszt Śledczy. Z kolei, nawiązując do oceny adekwatności zapewnionej opieki medycznej ETPC zauważa, że ​​„w okresie pozbawienia wolności, który wyniósł w sumie jedynie dwadzieścia cztery miesiące, ponad dwa i pół miesiąca skarżący przebywał w szpitalu więziennym i jeden tydzień w zwykłym szpitalu, gdzie poddano go angioplastyce wieńcowej i przeszedł zabieg wszczepienia rozrusznika serca.” Skarżący przebywając w ogólnym skrzydle więzienia był regularnie badany, przeszedł szereg badań oraz zastosowano wobec niego zalecone leczenie farmakologiczne. W związku z powyższym, ETPC nie może stwierdzić, aby prowadzona opieka zdrowotna była niepełna lub nieprawidłowa, a przede wszystkim, aby była gorszej jakości od tej, która jest dostępna dla ogółu społeczeństwa. Skargę uznano za oczywiście bezzasadną i postanowiono o jej odrzuceniu – w zakresie naruszenia art. 3 EKPC.

7.      Uwagi końcowe

Europejski Trybunał Praw Człowieka wydał w 2013 roku jeszcze dwa orzeczenia przeciwko Polsce: w sprawie Pana Zarzyckiego (Skarga nr 15351/03, wyrok z dnia 12 marca 2013 r.) oraz w sprawie D.G. (Skarga nr 45705/07, wyrok z dnia 12 lutego 2013 r.). Postępowania te dotyczyły jednak warunków osadzenia w zakładzie karnym/areszcie śledczym osób niepełnosprawnych i świadczenia pomocy tym osobom w wykonywaniu codziennych czynności. W związku z faktem, że wspomniane orzeczenia nie odnoszą się do opieki medycznej, nie zostały opracowane w niniejszym artykule.

Warto zauważyć, że Trybunał dokonując analizy jakości i adekwatności opieki medycznej nad osadzonymi w zakładzie karnym lub areszcie śledczym, bierze pod uwagę obowiązujące regulacje krajowe, a w tym przepisy kodeksu karnego wykonawczego. Do ich treści odniósł się w kluczowym orzeczeniu z dnia 20 stycznia 2009 r. w sprawie Pana Sławomira Musiała przeciwko Polsce (Skarga nr 28300/06).

Biorąc pod uwagę przeanalizowane powyżej orzecznictwo, wydane w zasadzie w I połowei 2013 r., należy jednoznacznie stwierdzić, że Trybunał nie dopatrzył się żadnych naruszeń Konwencji w ramach opieki medycznej sprawowanej nad więźniami i tymczasowo aresztowanymi w Polsce. Nadto, stan faktyczny tychże spraw pokazuje jednoznacznie, że opieka ta faktycznie wykonywana jest w sposób zgodny z dobrem pacjenta. Nad chorymi osobami osadzonymi w zakładach karnym lub aresztach dokonywane są regularnie badania, w tym badania specjalistyczne oraz prowadzone jest leczenie farmakologiczne zgodnie z zaleceniami szpitalnymi. Nadto, w żadnej ze spraw nie udowodniono, aby na skutek osadzenia i jego warunków stan zdrowia się pogorszył – pozostawał on na takim samym poziomie, co w czasie życia na wolności chorych, brak związku pomiędzy stanem zdrowia a odbywaniem kary pozbawienia wolności lub aresztowania. Co istotne, z zadowoleniem należy spojrzeć także na jakość przeprowadzanej kontroli nadzoru więziennego oraz kontroli sądowej na skutek wnoszonych skarg przez osadzonych. Osoby osadzone w przedmiotowych sprawach były traktowane tak jak normalni pacjenci – jakość opieki medycznej nie różniła się w żaden sposób do opieki oferowanej ogółowi społeczeństwa – jak ocenił Trybunał.

Podsumowując, należy z pewnym optymizmem przyjąć powyższe orzeczenia ETPC w zakresie omawianej tematyki. Wydaje się, że Polska jest o krok dalej w ochronie praw człowieka w zakresie opieki medycznej w zakładach karnych i aresztach śledczych. Taki wniosek wypływa z przedstawionych powyżej orzeczeń.

Na sam koniec zachęcam do ciekawej analizy orzeczeń ETPC w sprawach medycznych z poprzednich lat. W tym celu odsyłam do rzetelnego opracowania opublikowanego w ramach czasopisma Medyczna Wokanda wydawanego przez Naczelną Izbę Lekarską: M. Zamroczyńska, Orzecznictwo Europejskiego Trybunału Praw Człowieka dotyczące spraw medycznych wydane przeciwko Polsce w latach 2010-2011, „Medyczna Wokanda”, Nr 3, Poznań 2011, s. 209-249, http://www.wil.org.pl/folder/medyczna%20wokanda/numery/med-wok-wnetrze.pdf

 

Michał Puk


[1] W. Czapliński, A. Wyrozumska, Prawo międzynarodowe publiczne zagadnienia systemowe, Warszawa 2004 , s. 427-430.

[2] A. Łazowski, A. Zawidzka-Łojek, Prawo międzynarodowe publiczne, Warszawa 2011, s. 225.

[3] W. Czapliński, A. Wyrozumska, op. cit. , s. 428.

[4] Tak: Komisja w decyzji w sprawie Austria v. Włochy, Nr 788/60, wyrok z 11.1.1961 r. Podobnie: Trybunał w sprawie Irlandia v. Wielka Brytania, wyrok z 18.1.1978 r.

[5] Tak: Trybunał Amerykański w sprawie skutku zastrzeżeń dla wejścia w życie dla wejścia w życie Amerykańskiej Konwencji Praw Człowieka, opinia doradcza z 24.9.1992 r.

[6] Tak: Międzynarodowy Trybunał Sprawiedliwości w sprawie Namibii, opinia doradcza z 21.6.1971 r., ICJ Rep. 1971, s. 55. MTS wyraził stanowisko, zgodnie z którym zasada wzajemności nie ma zastosowania w odniesieniu do niektórych umów międzynarodowych jak np. konwencje prawa humanitarnego.

[7] A. Łazowski, A. Zawidzka-Łojek, op. cit., s. 225-226.

[8] W. Czapliński, A. Wyrozumska, op. cit. , s. 426-427.

[9] A. Łazowski, A. Zawidzka-Łojek, op. cit.,  s. 226.

[10] M. Dixon, Textbook on International Law, Oxford 2007, s. 341.

[11] Polska jest stroną EKPC od 19.1.1993 r. (Dz. U. Nr 61, poz. 284 z pózn. zm.)

[12] J. Barcik, T. Srogosz, Prawo międzynarodowe publiczne, Warszawa 2007, s. 276-279.

[13] R. Bierzanek, J. Symonides, Prawo międzynarodowe publiczne, Warszawa 2005, s. 361-362.

[14] J. Barcik, T. Srogosz, op. cit., s. 281.

[15] Patrz szerzej: Ibidem, s. 282.

[16] Patrz szerzej: A. Łazowski, A. Zawidzka-Łojek, op. cit.,  s. 236.

[17] W. Czapliński, A. Wyrozumska, op. cit. , s. 440.

Udostępnij.

O Autorze

Napisz komentarz